Luật ăn uống Kosher và huyền thoại “khoa học đã chứng minh” (PHẦN 3)

Trong phần này:

Trong nhiều cộng đồng tôn giáo và cả trên Internet, một khẳng định nghe có vẻ rất thuyết phục vẫn thường xuyên được lặp lại: luật ăn uống Kosher (phân biệt tinh sạch và không tinh sạch) của Do Thái giáo không chỉ là quy định tôn giáo, mà thực chất là một hệ thống y tế cổ đại; khoa học hiện đại, theo cách nào đó, đã “xác nhận” sự khôn ngoan này. Những người ủng hộ quan điểm này thường viện dẫn các nghiên cứu về ký sinh trùng trong thịt heo, bệnh từ hải sản, chất béo và bệnh tim mạch, rồi kết luận rằng việc Thiên Chúa phân chia thức ăn “thanh sạch” và “ô uế” là vì lợi ích sức khỏe của con người.

Bài viết này không nhằm phủ nhận giá trị tôn giáo của Kosher. Mục tiêu duy nhất là kiểm tra tính đúng sai của tuyên bố rằng luật Kosher là một hệ thống sức khỏe được khoa học chứng minh, bằng cách đối chiếu nó với phương pháp khoa học và tài liệu y sinh hiện có.

1. Luật Kosher trong văn bản Kinh Thánh: điều gì được nói, và điều gì không?

Luật ăn uống Kosher, đặc biệt trong Lê-vi Ký chương 11, phân loại động vật dựa trên những tiêu chí hình thái rất cụ thể: động vật trên cạn phải nhai lại và có móng chẻ; động vật dưới nước phải có vây và vảy; nhiều loài chim săn mồi bị cấm; hầu hết côn trùng bị loại trừ. Văn bản này không kèm theo bất kỳ lời giải thích sinh học, y học hay dinh dưỡng nào. Không có đề cập đến vi khuẩn, ký sinh trùng, chất béo, hay tuổi thọ.

Thay vào đó, Lê-vi Ký nhiều lần nhấn mạnh rằng những quy định này nhằm duy trì sự thánh khiết và sự khác biệt của dân Israel như một cộng đồng giao ước.

• Đọc ngay: Phụ lục 9: Luật thanh sạch trong Lê-vi Ký

Trong bối cảnh Kinh Thánh Cựu Ước, “ô uế” là một khái niệm nghi lễ, không phải chẩn đoán y khoa. Đây là điểm khởi đầu quan trọng: văn bản gốc không tự trình bày mình như một tài liệu y tế[1].

2. “Khoa học nói rằng thực phẩm này nguy hiểm” có chứng minh được Kosher không?

Những bài viết khẳng định “Kosher có nền tảng khoa học” thường trích dẫn các nguồn rất quen thuộc và có uy tín: CDC, Mayo Clinic, FAO, và các bài tổng quan trên PubMed. Ví dụ, CDC mô tả trichinellosis (trichinosis) — một bệnh ký sinh trùng liên quan đến việc ăn thịt heo hoặc thịt thú hoang chưa nấu chín [2]. Mayo Clinic cũng giải thích cơ chế lây nhiễm và triệu chứng của bệnh này [3]. Tương tự, một bài tổng quan lớn trên Clinical Microbiology Reviews phân tích các nhiễm trùng liên quan đến hải sản tại Hoa Kỳ [4].

Tất cả những thông tin này đều đúng về mặt y học. Nhưng một điểm được nhiều bài viết loại này phớt lờ là những nguồn rủi ro thực phẩm khác cũng rất phổ biến, và chúng không được loại bỏ bởi các quy tắc “thanh sạch” trong Lê-vi Ký. Ví dụ:

• Thịt gà và thịt gia cầm được CDC liệt kê là một trong những thực phẩm có khả năng chứa vi khuẩn gây bệnh cao, như Campylobacter và Salmonella, nếu không được nấu chín đúng cách hoặc xử lý an toàn thực phẩm. [Nguồn: https://www.cdc.gov/food-safety/php/data-research/foodborne-illness-burden/index.html]
• Thịt bò, đặc biệt thịt bò xay, có liên quan tới các chủng Escherichia coli mang độc tố — vốn là nguyên nhân của các vụ ngộ độc nghiêm trọng (ví dụ đợt bùng phát E. coli O157:H7 liên quan tới hamburger đã khiến hàng trăm người bị bệnh và một số tử vong trong quá khứ).
• Các vi khuẩn khác như Clostridium perfringens, Listeria, hay Campylobacter không chỉ xuất hiện ở các loại thịt “bị cấm” theo Kosher mà còn có thể gây bệnh từ những loại thịt “tinh sạch” nếu xử lý, nấu nướng hoặc bảo quản không an toàn.

Chính vì vậy, nhiều học giả về luật ăn uống Do Thái cũng thẳng thắn thừa nhận rằng nhiều quy định của kashrut không có mối liên hệ nào có thể xác lập được với sức khỏe theo hiểu biết khoa học hiện đại. Như một tài liệu giải thích kinh điển về luật Kosher đã nêu rõ: theo kiến thức khoa học ngày nay, không có lý do nào để cho rằng thịt lạc đà hoặc thịt thỏ (đều bị coi là treif-không tinh sạch) kém lành mạnh hơn thịt bò hoặc thịt dê (đều kosher) [Nguồn: https://www.jewfaq.org/kashrut.htm]

Các bằng chứng dịch tễ học tổng hợp của CDC cho thấy một phạm vi rộng các loại thực phẩm — từ thịt bò, thịt gà, thịt heo đến rau sống và sữa — đều có thể là nguồn gây bệnh nếu không được xử lý an toàn. Điều này phản ánh thực tế rằng khoa học y tế tập trung vào quy trình vệ sinh thực phẩm, nhiệt độ nấu nướng, và kiểm soát vi sinh hiện đại . Do đó, việc bóc tách một số dữ liệu về bệnh tật từ các nguồn y học để chứng minh rằng luật Kosher là một “hệ thống sức khỏe được khoa học xác nhận” là một sự kéo giãn bằng chứng vượt quá phạm vi mà các dữ liệu đó cho phép.

Vậy, nếu mục đích không vì an toàn thực phẩm thì Đức Chúa Trời thiết kế Luật Lê-vi Ký 11 để làm gì? Để có câu trả lời, xem Phụ lục 1: Vì sao không thể coi các loài “không tinh sạch” là ô uế theo nghĩa sinh học phổ quát.

3. Sai lầm phương pháp luận: từ “có rủi ro” đến “được thiết kế để bảo vệ sức khỏe”

Một sai lầm logic phổ biến trong các bài viết cho rằng “Kosher đã được khoa học chứng minh” (ví dụ như bài blog sinh viên trên SBU Brooklogue) là suy luận ngược, kiểu như: vì ngày nay khoa học phát hiện một số rủi ro liên quan đến heo hoặc hải sản không vảy, nên luật Kosher hẳn đã được thiết kế để tránh những rủi ro đó.

Trong khoa học, đây không phải là bằng chứng, mà là hậu nghiệm hợp lý hóa (retrospective justification). Để chứng minh rằng Kosher là một hệ thống y tế, cần có bằng chứng nhân quả, chứ không phải sự trùng hợp sau này. Cụ thể, cần có các nghiên cứu dịch tễ học so sánh nhóm tuân thủ Kosher và nhóm không tuân thủ, trong điều kiện tương đương, và cho thấy sự khác biệt đáng kể về sức khỏe là do chính luật ăn uống này.

Cho tới nay, không có nghiên cứu nào như vậy được công bố trong y văn bình duyệt (peer-reviewed).

4. PubMed nói gì về Kosher và sức khỏe?

PubMed, cơ sở dữ liệu y sinh lớn nhất thế giới, có nhiều bài viết liên quan đến luật ăn uống tôn giáo. Một số bài mô tả các quy tắc Kosher và Halal [6], một số khác phân tích tác động tiềm tàng của các quy định tôn giáo đến khẩu phần dinh dưỡng [7]. Tuy nhiên, những bài này có xu hướng kết luận rằng các luật ăn uống tôn giáo không nhất thiết gây hại, nhưng cũng không được trình bày như các hướng dẫn y tế dựa trên bằng chứng.

Không có bài tổng quan nào trên PubMed kết luận rằng tuân thủ Kosher làm giảm bệnh tim mạch, giảm tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng, hay mang lại lợi ích sức khỏe vượt trội so với các chế độ ăn khác nếu biết kiểm soát các yếu tố vệ sinh.

Nếu một hệ thống ăn uống cổ đại thực sự có tác động sức khỏe rõ ràng và có thể đo lường, nó sẽ là một chủ đề nghiên cứu rất hấp dẫn — nhưng thực tế là không có dữ liệu như vậy.

5. Quy trình chế biến Kosher và sự nhầm lẫn phổ biến

Một số người chuyển hướng lập luận sang quy trình chế biến Kosher, ví dụ như giết mổ theo nghi thức (shechita), kiểm tra động vật, và việc ngâm – muối thịt. Quả thật, một số nghiên cứu về an toàn thực phẩm cho thấy các bước xử lý có thể ảnh hưởng đến tải vi sinh trên thịt [8]. Nhưng điều này không chứng minh Lê-vi Ký 11.

Thứ nhất, các quy trình chế biến này không trùng khớp trực tiếp với danh sách “được phép – bị cấm” trong Kinh Thánh.

Thứ hai, các biện pháp tương tự (vệ sinh, muối, làm lạnh) cũng được áp dụng rộng rãi trong công nghiệp thực phẩm hiện đại cho mọi loại thịt, bất kể tôn giáo. Nói cách khác, nếu có lợi ích an toàn thực phẩm, chúng đến từ kỹ thuật xử lý, không phải từ việc phân loại sinh học cổ đại.

6. Quan điểm của học giả Do Thái: một nghịch lý đáng chú ý

Điều trớ trêu là chính các nguồn Do Thái truyền thống cũng không ủng hộ cách giải thích luật Kosher bằng lý do sức khỏe. Trong một tài liệu giải thích kinh điển về luật ăn uống Do Thái, JewFAQ nêu rất thẳng thắn rằng: “Câu trả lời ngắn gọn cho việc vì sao người Do Thái tuân giữ các luật này là: vì Torah nói như vậy. Torah không nêu ra bất kỳ lý do nào cho các luật này, và đối với một người Do Thái truyền thống tuân thủ Torah, không cần thêm bất kỳ lý do nào khác.” Tài liệu này cũng cho biết một số nguồn Do Thái xếp luật kashrut vào nhóm chukkim — tức là những điều răn không có (hoặc không cần có) lời giải thích thực dụng, và việc tuân giữ chúng là một cách thể hiện sự vâng phục đối với Thiên Chúa, ngay cả khi con người không hiểu lý do [9].

Cùng trong bối cảnh đó, Rabbi Hayim Halevy Donin — trong tác phẩm To Be a Jew — không hề gắn luật Kosher với y học hay lợi ích sinh lý, mà giải thích rằng các quy định ăn uống này là một lời kêu gọi hướng tới sự thánh khiết.

Việc áp đặt ranh giới giữa “được phép” và “bị cấm” trong những hành vi căn bản như ăn uống giúp rèn luyện khả năng tự kiểm soát và phân biệt giữa thanh sạch và ô uế, thiêng liêng và phàm tục; đồng thời, nó nâng hành vi ăn uống thường nhật lên thành một nghi thức tôn giáo, nơi bàn ăn của người Do Thái được ví như bàn thờ trong Đền Thánh [9].

Đặt trong bối cảnh này, có thể thấy rằng việc cố gắng “khoa học hóa” luật Kosher không chỉ thiếu bằng chứng y học, mà còn đi ngược lại cách hiểu truyền thống của chính Do Thái giáo — nơi luật ăn uống được xem là mệnh lệnh thiêng liêng và công cụ hình thành đời sống thánh thiện, chứ không phải là một hệ thống sinh ra với mục đích tối ưu hóa sức khỏe thể chất.

7. Vì sao huyền thoại này vẫn tồn tại?

Lý do chính là tâm lý hiện đại. Trong một thế giới đề cao khoa học, nhiều người cảm thấy không thoải mái với những luật lệ “chỉ vì Chúa phán”. Việc nói rằng “khoa học đã chứng minh” mang lại cảm giác an tâm, như thể đức tin được xác nhận bởi phòng thí nghiệm. Nhưng khoa học không vận hành theo cách đó. Nó không tồn tại để hợp thức hóa văn bản cổ, mà để kiểm tra giả thuyết bằng dữ liệu.

Kết luận

Không có bằng chứng khoa học bình duyệt (peer-reviewed) nào chứng minh rằng luật ăn uống Kosher trong Lê-vi Ký được thiết kế như một hệ thống y tế, hay rằng nó mang lại lợi ích sức khỏe đặc thù khi so sánh với các chế độ ăn khác. Các nghiên cứu về bệnh tật, ký sinh trùng và an toàn thực phẩm thường được trích dẫn để ủng hộ quan điểm này không đưa ra kết luận như vậy. Chúng chỉ cho thấy rằng thực phẩm có thể gây bệnh trong những điều kiện nhất định — một điều hiển nhiên và phổ quát.

Cách diễn đạt trung thực và chính xác nhất là: luật Kosher là một hệ thống tôn giáo và nghi lễ; mọi diễn giải về lợi ích sức khỏe là cách đọc hiện đại, không phải kết luận của khoa học.

---

Tài liệu tham khảo (footnotes) giúp người đọc tự nghiên cứu khách quan

1. Jewish Publication Society, Leviticus 11, bản dịch và bình luận truyền thống.
2. Centers for Disease Control and Prevention. “Trichinellosis – Epidemiology & Risk Factors.”https://www.cdc.gov/trichinellosis/hcp/clinical-overview/index.html
3. Mayo Clinic. “Trichinosis.” https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/trichinosis/symptoms-causes/syc-20378583
4. Iwamoto M. et al. “Epidemiology of Seafood-Associated Infections in the United States.” Clinical Microbiology Reviews (2010). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2863362/
5. FAO. “Sources of Meat.” https://www.fao.org/ag/againfo/themes/en/meat/backgr_sources.html
6. Regenstein JM, Chaudry MM. “The Kosher and Halal Food Laws.” Comprehensive Reviews in Food Science and Food Safety. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33451233/
7. Chouraqui JP et al. “Religious dietary rules and their potential nutritional impacts.” https://academic.oup.com/ije/article/50/1/12/5989816
8. Ventola CL. “The Antibiotic Resistance Crisis: Part 1.” P&T (2015). https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4378521/
9. Mechon Mamre / JewFAQ. “Kashrut: Jewish Dietary Laws.” https://www.jewfaq.org/kashrut.htm