Mác 7 có thật sự chỉ nói về việc rửa tay và gián tiếp củng cố luật thực phẩm Lê-vi Ký 11? (PHẦN 8)

Trong bài này:

Có một cách giải thích Mác 7 khá phổ biến trong quan điểm Torahism (một trào lưu Cơ Đốc kêu gọi giữ luật Cựu Ước trong thời Tân Ước, trong bài này gọi tắt là Torahism). Theo cách hiểu này, vấn đề trong Mác 7 hoàn toàn không liên quan luật thực phẩm trong Lê-vi Ký 11 mà chỉ là truyền thống rửa tay của người Pha-ri-si.

Vì vậy, khi Chúa Giê-xu nói rằng không có vật gì từ bên ngoài vào trong con người có thể làm ô uế người, Ngài chỉ đang bác bỏ quan niệm của người Pha-ri-si rằng không rửa tay trước khi ăn sẽ làm ô uế tâm linh.

Còn câu Mác 7:19 nói rằng mọi thức ăn đều tinh sạch thì phải được hiểu chỉ bao gồm thức ăn đã được định nghĩa là sạch trong Lê-vi Ký 11 (tức là một sự tái khẳng định Lê-vi Ký 11). Vì vậy luật Lê-vi Ký 11 vẫn là tiêu chuẩn bắt buộc ngày nay.

Cách giải thích này có một phần đúng. Mác 7 quả thật bắt đầu bằng vấn đề các môn đồ ăn với tay chưa rửa theo truyền thống của người xưa. Nhưng từ đó kết luận rằng Chúa Giê-xu chỉ nói về truyền thống rửa tay và hoàn toàn không đụng đến vấn đề thanh sạch của thức ăn là một bước đi xa hơn điều bản văn cho phép.

Muốn thấy điều này, cần đọc toàn bộ lập luận của Mác 7 chứ không chỉ dừng lại ở câu 2.

1. Đúng là vấn đề ban đầu liên quan đến truyền thống rửa tay

Mác ghi rất rõ rằng người Pha-ri-si thấy các môn đồ ăn với tay “không sạch”, rồi chính Mác giải thích ngay rằng điều đó có nghĩa là tay chưa rửa. Mác 7:3–4 cũng nói đến việc người Pha-ri-si giữ truyền thống rửa tay, rửa chén, bình và các đồ dùng.

Vì vậy, hoàn toàn hợp lý khi câu hỏi ban đầu của người Pha-ri-si là “Tại sao các môn đồ ăn mà không rửa tay theo truyền thống của các trưởng lão?”

Điểm này không cần phải tranh luận.

Nhưng vấn đề nằm ở bước tiếp theo.

Phía Torahism lấy đúng bối cảnh này rồi giới hạn toàn bộ lời giải thích của Chúa Giê-xu vào vấn đề rửa tay. Trong khi chính Chúa Giê-xu lại chuyển vấn đề từ tay sang những gì đi vào con người.

Ngài phán:

“Chẳng có vật gì từ bên ngoài vào trong người có thể làm ô uế người được.”
Mác 7:15

Sau đó khi vào trong nhà, Ngài giải thích riêng cho các môn đồ:

“Các con cũng không hiểu sao? Các con không biết rằng chẳng có vật gì từ bên ngoài vào trong có thể làm ô uế người được sao? Vì vật đó không vào lòng người, nhưng vào bụng rồi bị thải ra.”

Mác 7:18–19

Như vậy, Chúa Giê-xu không chỉ nói “tay chưa rửa không làm ô uế tấm lòng”. Ngài đưa ra một nguyên tắc rộng hơn về những gì từ bên ngoài đi vào con người.

2. “Defile” khác “unclean” có chứng minh được rằng Mác 7 củng cố Lê-vi Ký 11 không?

Một lập luận khác được đưa ra để ủng hộ quan điểm rằng Lê-vi Ký 11 vẫn còn hiệu lực là cách phân biệt giữa hai từ thường được dịch trong tiếng Anh là “unclean” và “defile”.

Lập luận của quan điểm Torahism là như sau. Trong Lê-vi Ký 11, những con vật bị cấm ăn được gọi là “unclean”. Còn trong Mác 7, khi Chúa Giê-su nói rằng một thứ từ bên ngoài đi vào con người không thể “defile” người đó, Ngài không dùng từ “unclean”.

“There is nothing that enters a man from outside which can defile him.”

Mác 7:15

Theo cách giải thích của Torahism, đây là hai khái niệm khác nhau. “Unclean” liên quan đến những quy định của Luật Môi-se về vật được phép hoặc không được phép ăn, còn “defile” nói về việc một người bị ô uế về mặt thuộc linh, đặc biệt là trong tấm lòng.

Nếu cách phân biệt này đúng, thì Mác 7 có thể được hiểu là Chúa Giê-su không hề đá động gì đến các quy định về thức ăn trong Lê-vi Ký 11. Ngài chỉ đang nói rằng việc ăn bằng tay chưa rửa không làm một người bị ô uế trong tâm linh. Vì vậy, câu Mác 7:19 “làm sạch mọi thức ăn” phải được hiểu là mọi thức ăn vốn đã được Đức Chúa Trời cho phép ăn (tái khẳng định Lê-vi Ký 11), chứ không phải được ăn mọi loại thực phẩm.

Nhưng có một vấn đề ngay từ cách xây dựng sự phân biệt này. Torahism đang dựa vào sự khác nhau giữa hai từ tiếng Anh như thể “unclean” và “defile” đại diện cho hai phạm trù hoàn toàn khác nhau trong Kinh Thánh. Tuy nhiên, chính Lê-vi Ký cho thấy sự phân biệt đó không đơn giản như vậy.

Trong tiếng Hebrew, từ được dùng để nói về “unclean” trong Lê-vi Ký có gốc טמא (tame’). Danh từ tính từ H2931 có nghĩa là “unclean”, tức “foul in a religious sense”, nghĩa là ô uế theo nghĩa tôn giáo, và bắt nguồn từ động từ H2930, cũng là tame’, có nghĩa “to be unclean” và được dịch sang tiếng Anh bằng cả “unclean” lẫn “defile”.

Điều này không chỉ là một thông tin từ từ điển. Ngay trong Lê-vi Ký 11, cùng gốc Hebrew này được dịch bằng cả hai từ “unclean” và “defile”. Chẳng hạn, Lê-vi Ký 11:8 gọi những con vật đó là “unclean”, sử dụng dạng tính từ H2931.

Sau đó, chính Lê-vi Ký 11:43 nói về việc con người bị ô uế bởi những loài vật này bằng dạng động từ của cùng gốc טמא. KJV dịch câu này là “make yourselves unclean … that ye should be defiled thereby”, trong khi NIV dịch “defile yourselves … make yourselves unclean”.

Như vậy, ngay trong chính chương Lê-vi Ký 11 mà Torahism dùng để xây dựng khái niệm “unclean”, Kinh Thánh không duy trì một ranh giới từ vựng tuyệt đối giữa “unclean” và “defile”. Hai cách dịch tiếng Anh này đang được dùng để diễn đạt các dạng khác nhau của cùng một gốc Hebrew טמא.

Suy ra:

1. unclean = không thanh sạch / ô uế, trong nghĩa nghi lễ hoặc tôn giáo tùy ngữ cảnh.
2. Nó không có nghĩa riêng là “ô uế thuộc thể” hay “dơ bẩn sinh học”.
3. Trong Lê-vi Ký 11, unclean là phân loại tôn giáo về những loài không được phép ăn, chứ Kinh Thánh không định nghĩa chúng là “bẩn về mặt thể chất”.

Điều này rất quan trọng. Nó không có nghĩa rằng “unclean” và “defile” luôn luôn là hai từ đồng nghĩa trong mọi ngữ cảnh. Cũng không có nghĩa từ Hebrew trong Lê-vi Ký và từ Hy Lạp trong Mác 7 là cùng một từ. Điểm cần nói ở đây hẹp hơn nhiều: không thể lấy sự khác nhau giữa hai từ tiếng Anh “unclean” và “defile” rồi biến sự khác nhau đó thành bằng chứng rằng Kinh Thánh đang nói về hai phạm trù ô uế hoàn toàn tách biệt.

Vậy cần quay lại chính từ “defile” trong Mác 7.

Trong Mác 7:15, câu thường được dịch là “nothing from outside a person can defile him”. Từ Hy Lạp đứng sau “defile” ở đây là κοινόω (koinoō). Vì vậy, khi Torahism nói rằng “defile” trong Mác 7 khác với “unclean” trong Lê-vi Ký 11, thực chất họ đang chuyển từ sự phân biệt trong bản dịch tiếng Anh sang sự khác nhau giữa ** koinoō ** trong tiếng Hy Lạp và ** tame’** trong tiếng Hebrew.

Đây là một điểm cần làm rõ. Koinoō và tame’ đúng là không phải cùng một từ. Vì vậy, chúng ta không thể lập luận rằng chúng có cùng nghĩa chỉ vì một số bản dịch tiếng Anh dùng “defile” cho cả hai. Nhưng chiều ngược lại cũng không hợp lệ. Không thể lấy việc tiếng Hy Lạp dùng một từ khác rồi kết luận rằng nó chắc chắn chỉ một loại ô uế thuộc linh hoàn toàn khác với khái niệm “unclean” trong Lê-vi Ký.

Hơn nữa, chính koinoō trong Mác 7 cũng không bị giới hạn vào một nghĩa mà Torahism gán cho nó. Mác 7:15 dùng koinoō để nói về việc một thứ từ bên ngoài đi vào con người có thể “làm ô uế” người đó hay không. Một số bản dịch tiếng Anh thậm chí dịch koinoō ở đây là “make him unclean” thay vì “defile him”. Các bản dịch khác dùng “defile”.

Như vậy, chính từ “defile” mà Torahism dựa vào không tự nó mang theo kết luận rằng đây chỉ là một loại ô uế thuộc linh. Từ Hy Lạp koinoō trong Mác 7:15 có nghĩa là làm cho một người trở nên “common”, “unclean”, “polluted” hoặc “defiled”, tùy cách dịch.

Quan trọng hơn, hãy nhìn vào ngữ cảnh của từ này. Mác 7:15 nói:

“Không có gì từ bên ngoài vào trong người có thể làm ô uế người.”

Sau đó Chúa Giê-su giải thích rằng thứ từ bên ngoài đi vào người đi vào bụng rồi được thải ra ngoài. Như vậy, koinoō ở đây xuất hiện trong một lập luận trực tiếp về những gì đi vào cơ thể trực tiếp qua con đường tiêu hoá.

Điều này rất quan trọng đối với lập luận của Torahism. Họ muốn nói rằng “defile” chỉ nói về sự ô uế trong lòng, còn “unclean” mới liên quan đến luật thức ăn. Nhưng chính Mác 7:15 lại dùng koinoō trong câu nói về thứ từ bên ngoài đi vào con người, rồi Chúa Giê-su tiếp tục giải thích bằng hình ảnh bụng và thứ được thải ra ngoài.

Vì vậy, không thể chỉ dựa vào việc bản tiếng Anh dùng “defile” thay vì “unclean” để kết luận rằng Chúa Giê-su đã chuyển sang một vấn đề hoàn toàn khác với thức ăn.

Hơn nữa, koinos và koinoō cũng không phải những từ chỉ riêng sự ô uế thuộc linh. Trong Công Vụ 10:14, Phi-e-rơ nói rằng ông chưa từng ăn bất cứ thứ gì ** koinos hoặc akathartos **. Hai từ này xuất hiện cạnh nhau trong chính một câu liên quan đến việc ăn. Điều đó cho thấy không thể xây dựng một quy tắc đơn giản rằng akathartos luôn có nghĩa “ô uế theo luật thức ăn”, còn koinos luôn có nghĩa “ô uế thuộc linh”.

Vì vậy, cần phân biệt hai vấn đề.

Đúng, Mác 7:2 dùng koinos khi nói về bàn tay của các môn đồ và giải thích rằng đó là bàn tay chưa rửa. Điều này cho thấy vấn đề khởi đầu của đoạn văn là truyền thống rửa tay của các trưởng lão.

Nhưng không đúng khi từ sự khác nhau giữa “defile” và “unclean” suy ra rằng Chúa Giê-su đang nói về một loại ô uế thuộc linh hoàn toàn tách biệt khỏi vấn đề thức ăn. Sự khác nhau về từ vựng không tự nó chứng minh điều đó.

Cần nhớ rằng chính Chúa Giê-su đã mở rộng cuộc tranh luận trong Mác 7. Đoạn văn bắt đầu với bàn tay chưa rửa, nhưng sau đó Ngài nói về những gì từ bên ngoài đi vào con người, nói đến bụng, rồi Mác kết luận bằng câu “làm sạch mọi thức ăn”.

Do đó, lập luận “defile khác với unclean” chưa đủ để chứng minh rằng Mác 7 không liên quan đến Lê-vi Ký 11.

• Đọc thêm: (Mác 7:19) Chúa Giê-su có thực sự tuyên bố tất cả thực phẩm đều tinh sạch?

3. Chúa Giê-xu không chỉ nói về bàn tay. Ngài nói về thứ đi vào miệng

Đây là điểm quan trọng nhất.

Người Pha-ri-si hỏi về tay.

Chúa Giê-xu trả lời về những gì đi vào con người.

Nếu Chúa Giê-xu chỉ muốn nói rằng “các ngươi đừng nghĩ tay chưa rửa làm ô uế tấm lòng”, Ngài hoàn toàn có thể dừng ở đó.

Nhưng Ngài không dừng ở đó.

Ngài nói:

“Chẳng có vật gì từ bên ngoài vào trong người có thể làm ô uế người được.”

Rồi Ngài giải thích rằng vật đó không đi vào lòng mà đi vào bụng và bị thải ra.

Đây chính là lý do tại sao Mác 7:19 trở thành điểm quyết định trong tranh luận về thức ăn.

Mác viết:

“καθαρίζων πάντα τὰ βρώματα”

Trong đó panta nghĩa là “tất cả, mọi”, còn brōmata nghĩa là “thức ăn”.

Cụm này không có chữ “những thức ăn vốn đã tinh sạch theo Lê-vi Ký 11”.

Không có chữ “clean foods”.

Không có chữ “foods permitted by Leviticus 11”.

Bản văn chỉ có panta ta brōmata, tức “tất cả thức ăn”.

Một số bản dịch tiếng Anh vì vậy dịch trực tiếp ý của câu này là “all foods clean”.

Cho nên nếu muốn bảo vệ quan điểm rằng “mọi thức ăn” ở đây chỉ có nghĩa là “mọi thức ăn vốn đã được Lê-vi Ký 11 cho phép”, thì đó không phải là điều được chứng minh thông qua từ brōmata. Đó là một giới hạn được đưa vào từ trước rồi dùng nó để giải thích câu Kinh Thánh.

4. Từ “thức ăn” trong Kinh Thánh không phải là một thuật ngữ kỹ thuật gói gọn riêng thức ăn “thanh sạch”

Đây là một điểm rất quan trọng đối với lập luận “Chúa Giê-xu chỉ gọi những gì Lê-vi Ký 11 cho phép là thức ăn”.

Ngay trong Lê-vi Ký, từ “thức ăn” có thể được dùng rộng hơn khái niệm “thức ăn thanh sạch”.

Lê-vi Ký 11:34 nói đến “thức ăn” có thể ăn nhưng nếu nước rơi vào thì thức ăn ấy trở nên ô uế. Như vậy, khái niệm “thức ăn” và khái niệm “thanh sạch” không phải là một.

Điều này rất quan trọng.

“Thức ăn” là một phạm trù, sau đó mới có thể nói đến thức ăn thanh sạch hay ô uế.

Do đó, không thể nói rằng chỉ vì Môi-se quy định một số loài được ăn nên từ “thức ăn” trong toàn bộ Kinh Thánh tự động trở thành một thuật ngữ kỹ thuật chỉ những loài đó.

Nếu cách hiểu Torahism đúng, thì phải chứng minh từ ngữ brōmata trong Mác 7 mang một định nghĩa đặc biệt là “những thực phẩm đã được Lê-vi Ký 11 công nhận”. Nhưng bản thân từ này không cung cấp định nghĩa đó.

• Đọc thêm: “Mọi ‘thức ăn’ đều thanh sạch — nhưng không phải mọi thứ đều là ‘thức ăn’?”

Phụ lục. Chúa Giê-su có thể vừa quở trách Pha-ri-si vừa thay đổi một quy định của Luật Môi-se không?

Một quan điểm khác được đưa ra để bảo vệ việc tiếp tục giữ Lê-vi Ký 11 là lập luận rằng Đức Chúa Trời không thể vừa cấm một loại thức ăn rồi sau đó lại cho phép ăn. Nếu một điều đã bị Đức Chúa Trời cấm thì việc sau này cho phép điều đó sẽ khiến Đức Chúa Trời tự mâu thuẫn với chính mình.

Nhưng nếu nhìn xuyên suốt Kinh Thánh, chúng ta sẽ thấy rằng các quy định về thức ăn đã thay đổi theo từng giai đoạn và từng đối tượng, mà điều đó không hề có nghĩa Đức Chúa Trời mâu thuẫn.

Ngay từ đầu, trong vườn Ê-đen, Đức Chúa Trời phán với A-đam:

“Nầy, Ta ban cho các ngươi mọi thứ cây có hạt mọc trên khắp mặt đất, và mọi cây có trái mang hạt; đó sẽ là thức ăn cho các ngươi.”
— Sáng Thế Ký 1:29

Ở giai đoạn này, thức ăn được ban cho con người là thực vật. Sau đó, đến thời Nô-ê, Đức Chúa Trời lại phán:

“Mọi loài động vật sống và chuyển động sẽ làm thức ăn cho các ngươi; Ta ban mọi thứ ấy cho các ngươi như Ta đã ban rau xanh.”
— Sáng Thế Ký 9:3

Như vậy, phạm vi thức ăn được phép đã không còn giống với giai đoạn Sáng Thế Ký 1. Nếu nguyên tắc “một khi Đức Chúa Trời đã quy định thì không bao giờ được thay đổi” là đúng theo nghĩa mà lập luận này muốn nói, thì sự thay đổi từ Sáng Thế Ký 1 sang Sáng Thế Ký 9 (diễn ra sau đó khoảng 1.600 năm theo trình tự gia phả được ghi lại trong Sáng Thế Ký, trong cách tính Masoretic truyền thống) đã không thể xảy ra.

Nhưng Kinh Thánh không xem đó là sự mâu thuẫn. Đức Chúa Trời vẫn là Đấng ban mệnh lệnh. Điều thay đổi là mệnh lệnh được ban trong một hoàn cảnh và cho một đối tượng khác.

• Đọc thêm: Mác 7 – Đức Giê-su không nói đến luật ăn uống, nhưng đã đổi hệ quy chiếu tinh sạch

Sau đó, đến thời Môi-se, Đức Chúa Trời lại đặt ra một hệ thống phân biệt cụ thể cho Israel:

“Hãy nói với dân Y-sơ-ra-ên rằng: Đây là các loài sinh vật mà các ngươi được ăn…”
— Lê-vi Ký 11:2

Từ đây xuất hiện sự phân biệt giữa những loài vật được phép ăn và những loài không được phép ăn. Chính Lê-vi Ký 11 cho biết lý do của sự phân biệt này là Israel phải biệt riêng mình ra thánh vì Đức Chúa Trời của họ là Đấng Thánh.

Điều này tiếp tục được nhấn mạnh trong Phục Truyền Luật Lệ Ký 14:

“Vì ngươi là một dân thánh đối với Giê-hô-va, Đức Chúa Trời ngươi.”
— Phục Truyền 14:2

Như vậy, quy định về thức ăn trong Lê-vi Ký 11 không thể đơn giản được mô tả như một quy luật sinh học bất biến dành cho toàn nhân loại. Bản thân văn bản xác định đối tượng là dân Y-sơ-ra-ên, và đặt quy định đó trong bối cảnh họ là một dân thánh thuộc về Đức Chúa Trời.

Một bằng chứng còn rõ hơn nằm ngay trong Luật Môi-se.

Phục Truyền Luật Lệ Ký 14:21 nói rằng người Israel không được ăn một con vật đã chết tự nhiên. Nhưng ngay trong cùng câu, Đức Chúa Trời lại cho phép họ cho người ngoại kiều ăn hoặc bán cho người ngoại quốc.

Như vậy, cùng một loại con vật, trong cùng một thời kỳ, lại có hai quy định khác nhau tùy theo đối tượng. Israel không được ăn, trong khi người ngoại quốc được phép ăn.

Đây là một bằng chứng trực tiếp rằng câu “Đức Chúa Trời đã cấm điều này” chưa đủ để kết luận “Đức Chúa Trời đã cấm điều này đối với mọi người, trong mọi hoàn cảnh và mãi mãi”.

Cũng có thể thấy nguyên tắc này trong nhiều quy định khác của Luật Môi-se. Có những điều Đức Chúa Trời truyền cho Israel trong một hoàn cảnh cụ thể, nhưng không vì thế mà chúng trở thành những quy luật vĩnh viễn cho toàn nhân loại. Chẳng hạn, việc giữ ngày Sa-bát được đặt thành dấu hiệu giữa Đức Chúa Trời và dân Israel:

“Ấy là một dấu giữa Ta và dân Y-sơ-ra-ên các ngươi.”
— Xuất Ê-díp-tô Ký 31:17

Hay phép cắt bì được ban cho Áp-ra-ham và dòng dõi ông như một dấu hiệu của giao ước:

“Các ngươi phải chịu phép cắt bì… ấy sẽ là dấu giao ước giữa Ta và các ngươi.”
— Sáng Thế Ký 17:11

Những mệnh lệnh này không trở thành mệnh lệnh dành cho mọi người chỉ vì chúng từng là điều Đức Chúa Trời truyền.

Do đó, khi tranh luận về Lê-vi Ký 11, câu hỏi không thể chỉ là “Đức Chúa Trời có từng cấm những loại thức ăn này không?” Câu hỏi phải là “Đức Chúa Trời đã ban lệnh cấm này cho ai, trong giao ước nào, và Kinh Thánh có cho thấy lệnh cấm đó tiếp tục áp dụng cho dân của Ngài trong bối cảnh sau hay không?”

Điều này cũng giúp chúng ta nhìn đúng lập luận từ Mác 7.

Torahism lập luận rằng Chúa Giê-su không thể vừa quở trách Pha-ri-si vì họ “bỏ điều răn của Đức Chúa Trời” để giữ truyền thống, rồi ngay sau đó lại tuyên bố một điều khiến Lê-vi Ký 11 không còn được áp dụng. Nếu làm như vậy, họ cho rằng Chúa Giê-su cũng đang làm điều mà Ngài vừa lên án.

Nhưng đây là hai vấn đề khác nhau.

Trong Mác 7, Chúa Giê-su lên án việc con người dùng truyền thống của mình để vô hiệu hóa điều răn của Đức Chúa Trời. Tuy nhiên Ngài không nói rằng một điều răn đã được ban trong một giao ước thì không bao giờ Đức Chúa Trời có thể xác định lại phạm vi áp dụng của nó.

Nếu Chúa Giê-su thực sự có thẩm quyền công bố rằng một quy định trước đây về thức ăn không còn được áp dụng theo cách trước đó, thì điều đó không giống với việc Pha-ri-si tự đặt ra một truyền thống rồi dùng nó để chống lại điều Đức Chúa Trời đã phán.

Vì vậy, việc Chúa Giê-su quở trách Pha-ri-si trong phần đầu Mác 7 không thể tự nó chứng minh rằng Lê-vi Ký 11 phải tiếp tục có hiệu lực. Điều cần chứng minh vẫn là Chúa Giê-su có thực sự duy trì sự phân biệt về thức ăn của Lê-vi Ký 11 hay không.

Và ở đây chính lịch sử Kinh Thánh đã cho chúng ta một nguyên tắc quan trọng. Từ A-đam đến Nô-ê, từ Nô-ê đến Israel dưới Luật Môi-se, phạm vi những gì con người được phép ăn đã không hoàn toàn giống nhau. Ngay trong Luật Môi-se, cùng một loại con vật còn có thể bị cấm đối với Israel nhưng được phép đối với người ngoại quốc.

Vì vậy, nói rằng “Đức Chúa Trời đã từng cấm điều này, nên Ngài không thể sau đó cho phép điều đó” là một kết luận không được chứng minh từ chính lịch sử Kinh Thánh.

Điều không thay đổi là Đức Chúa Trời vẫn là Đấng ban luật và Ngài không tự mâu thuẫn. Điều cần được xác định là Ngài đã ban mệnh lệnh nào cho đối tượng nào trong từng giai đoạn của chương trình cứu chuộc.

Do đó, chúng ta không thể dùng nguyên tắc “Đức Chúa Trời không mâu thuẫn” để mặc định rằng Lê-vi Ký 11 vẫn còn hiệu lực.

• Đọc thêm: Tổ phụ ăn gì – mô tả lịch sử hay chuẩn mực luật pháp?